مركز تخصصی نماز
www.qunoot.net
راهبردها و راهكارهاي جذب جوانان به مسجد
  صفحه اول -> مسجد
چاپ صفحه
ارسال صفحه براي دوستان
راهبردها و راهكارهاي جذب جوانان به مسجد 1390-8-1

 

راهبردها و راهكارهاي جذب جوانان به مسجد

چكيده

هدف از نگارش اين مقاله بررسي راهكارهاي عملي جذب نوجوانان و جوانان به مسجد مي باشد. براي اين منظور ابتدا مقدمه اي در تبيين و توصيف موضوع آورده، سپس به شيوه ها و راهكارهاي عملي جذب جوانان به مسجد از قبيل وضعيت ظاهري مسجد، هيأت امناي مسجد، امام جماعت، برنامه هاي فرهنگي مسجد، خانواده، مدرسه و ساير عوامل پيوند دهنده ميان مسجد و جوانان (همراه با آسيب شناسي علل ايجاد فاصله بين مسجد و جوانان) پرداخته شده و در آخر مقاله بخش نتيجه گيري ومنابع و مآخذ آورده شده است.

مساجد آنگاه خواهند توانست نقش تاريخي خود را در تربيت ديني، عبادي، اجتماعي، فرهنگي وسياسي ايفا كنند كه بتوانند مخاطبان خود، به خصوص نسل نوجوان و جوان را جذب و حفظ نمايند.تقويت مساجد از نظر امكانات ظاهري مانند رسيدگي به ساختمان مسجد، تغيير در معماري مسجد،نظافت و امكانات گرمازا و سرمازا، افزودن بر جاذبه هاي مسجد مانند برگزاري كلاسهاي هنري و علمي در رشته هاي گوناگون، برگزاري اردوهاي سياحتي و زيارتي، نمايش فيلم و اجراي تئاتر و مانند آن با رعايت موازين اسلامي، تأسيس مكان هاي ورزشي و دعوت از مربيان مجرّب براي آموزش، دقت درانتخاب امام جماعت مسجد با ويژگيهاي خاص (خوش رفتاري با جوانان، برخورداري از تقواي كافي،توانايي علمي و ...)، طولاني نشدن نمازهاي جماعت، تشكيل و تقويت كتابخانه مناسب براي مسجد، برگزاري مسابقات كتابخواني، قصه نويسي، بيان لطافت ها و ظرافت هاي نماز، بيان آثار معنوي نماز، تشويق و تحسين جوانان نمازگزار با اعطاء جايزه هاي متنوع و ... از راهكارهاي عملي براي جذب نوجوانان و جوانان به مسجد، نماز جماعت و شركت در ساير برنامه هاي فرهنگي آن مي باشند.

كليد واژه ها : مسجد،  جوانان،  نماز،  امام جماعت،  برنامه ريزي فرهنگي

مقدمه

مسجد به عنوان اصلي ترين پايگاه اسلامي نقش مهمي در تربيت، آموزش و ايجاد نزديكي بين اعضاي خود كه مسلمانان هستند، دارد. پايگاهي كه همواره در روايات از آن به بزرگي ياد شده است. يكي ازرسالت هاي پيامبر اكرم(ص) پس از دريافت وحي الهي و رسانيدن آن به مردم، ايجاد پايگاهي به نام مسجد بود تا مكاني براي عبادت و ذكر حق تعالي و تشكيل اجتماعات اسلامي و مردمي باشد. بعد از آن بود كه مسلمين در صفوف وحدت بخش نماز جماعات كه در مساجد برگزار مي شد، روح تربيت ونشاط را در جامعه به وضوح مشاهده كردند. به طوري كه اينك بعد از گذشت قرن هاي م تمادي ازپيدايش اسلام، مسجد نه تنها اعتبار و ارزش خود را حفظ كرده بلكه همواره در برهه هاي مختلف زماني نقش مهمي در تحولات اجتماعي، سياسي و فرهنگي داشته است . در كشور ما مخصوصاً در دوران انقلاب و هشت سال دفاع مقدس، مسجد مكاني براي بسيج نيروهاي مردمي، آموزش، سازماندهي و پشتيباني نيروهاي بسيجي و مردمي بوده در اين ميان حضور جوانان در كنار ساير قشرهاي مردم ديده مي شود. حضور آنان در نمازهاي جماعت و تشكيل حلقه هاي كمك هاي مردمي، بسيج نيروهاي اعزامي به جنگ، ايجاد كلاسهاي آموزشي و ... نقش مؤثّرتري در رونق مساجد داشت، امام با گذشت زمان و سپري شدن آن روزهاي سخت، نه تنها كاركرد مسجد در كشور تفاوت پيدا كرده، بلكه با كم رنگ شدن حضور جوانان در مساجد به علت هاي مختلف رونق روزهاي گذشته را ندارد.

متأسفانه در سالهاي بعد از جنگ تحميلي به خاطر سهل انگاري، نبود برنامه ريزي صحيح و بي اعتنايي به اين سنگر اسلامي، مسجد در گرايش و جذب جوانان ضعيف عمل كرده است. امروزه با تغيير نيازهاي نسل جوان و تحول روحيات آنها، نقش بارز مسجد به عنوان كانون تربيت ديني جوانان به روشني مشخص مي گردد. جواني كه امروزه در قرن بيست و يكم به سر مي برد، جواني است كه با بحران هويت ديني و فرهنگي روبرو است و با هجمه فرهنگي بيگانگان دست و پنجه نرم مي كند، در پشت سرش سعي در القاي مفاهيم و الگوهاي شيطاني خود به « دشمن خاموش » بي آنكه بداند دليل اصلي دين گريزي جوانان در جامعه است و اين هشداري است ،« تهاجم فرهنگي » . سوي اوست براي همه ما تا از پيشرفت چنين ويروس خطرناكي جلوگيري كنيم . پس از اينجاست كه مسجد مي تواند به روح پرسشگر و كنجكاو جوان پاسخي درخور و متناسب با نيازهايش بدهد و الگوي شايسته اي از دين و فرهنگ ايراني - اسلامي به او معرفي كند.

از جمله موانع جذب نوجوانان و جوانان به مسجد و گريز از مكانها و مراكز ديني كه بارزترين دلايل بي علاقگي به امور مذهبي و گرايش به پوچي و انحراف در بين آنها نيز محسوب مي شود، فقدان جهان بيني مطلوب و نداشتن بينش صحيح در اين خصوص مي باشد . اگر باورها در انسان منفي، سراب گونه و غلط باشد، طبيعي است كه اعمال و كردار مبتني بر آن باورها صحيح، متكامل و سعادت آفرين نخواهد بود. حركات، سكنات، كردار، كنشهاي رفتاري و جلوه هاي عملي فرد، نمودي از باورهاي دروني اوست، مثلاً كسي كه خدا و معاد را باور داشته و در حقيقت انساني وارسته و مؤمن است، ايمان و باورهاي ديني و مذهبي اش حتي در ظاهر اعمال، رفتار، حركات، سكنات، نگاه و برخوردهاي او اثر مي گذارد. براي نمونه از پوشش نامناسب و حضور در مجامع يا از ورود به مواضع اتهام و موارد احتمال لغزش و گناه مي پرهيزد و خودداري مي كند.

شيوه ها و راهكارهاي عملي براي جذب نوجوانان و جوانان به مساجد : براي جذب جوانان به مساجد و نماز جماعت و شركت در ساير برنامه هاي فرهنگي مساجد شيوه ها و عواملي وجود دارد كه به برخي از آن ها اشاره مي شود:

الف) مسجد

ب) هيأت امناي مسجد

ج) امام جماعت

د) برنامه هاي فرهنگي مسجد

ه) خانواده

ر) مدرسه

ز) ساير عوامل پيوند دهنده ميان مسجد و جوانان

الف) مسجد

مسجد و ويژگي هاي آن مي تواند عامل جذابي به منظور گرايش نوجوانان و جوانان به آن باشد. اين ويژگي ها و خصوصيات عبارتند از:

1 فضاي مناسب و ظواهر خوب آن (احداث و زيباسازي مساجد و نمازخانه ها)

مسوولان ذيربط در عصر كنوني بايد در احداث مساجد تا حد زيادي مداخله كنند، انتخاب محل احداث نقشه ي مورد نظر، امكانات و فضاي سبز آن و ... بايد حساب شده و از روي اصول باشد؛ احداث مسجد در كوچه و پس كوچه ها و با مساحت كم، بدون ديگر امكانات سوت و كور است و رغبتي در دل جوانان و نا آشنايان به مسجد ايجاد نخواهد كرد. مسجد و نمازخانه بايد احساسات و خاطره هاي زيبا و به ياد ماندني را براي همه به ويژه نوجوانان و جوانان تداعي كند. لذا بايد تدابيري اتخاذ شود كه نوجوانان و جوانان، مسجد را محل آرامش بخش، زيبا و دوست داشتني بدانند تا با انگيزه و علاقمندي بيشتر به آن روي آورند. استفاده از ظرافتهاي خاص معماري زيباي سنتي ايراني - اسلامي در فضاي دروني و بيروني مساجد با توجه به روحيه زيباپسند جوانان مي تواند احساسات و خاطرات خوشايند را در نوجوانان و جوانان زنده كند و اين خود عاملي براي جذب جوانان به سوي مسجد مي باشد. جوان زيبايي را مي پسندد و با توجه به فطرت پاك خود به سوي آن گرايش پيدا مي كند. يكي از ضرورت ها، زيبايي مساجد و توجه به روح زيبا شناختي در معماري آن است. اين حس زيبا اگر در روح مسجد ديده شود، جوانان از آن استقبال مي كنند.

2 نظافت و پاكيزگي مسجد

تميزي و پاك بودن از جمله عواملي به شمار مي رود كه باعث گرويدن جوانان به مسجد و نما ز مي شود، لذا مسوولان مسجد بايد در خصوص غبار روبي، نظافت منظم روزانه يا هفتگي، شستن فرش ها و عطر افشاني اقدام كنند. نظافت دستشويي، ايجاد امكانات بهداشتي نظير صابون، مايع ضد عفوني كننده، آب گرم در زمستان ها و شستشوي مرتب و منظم محيط دستشويي ها و به كار بردن خوشبو كننده هاي مناسب از ضروريات مساجد است.

3 وسايل صوتي، گرما زا و سرما زا

مسائل ناخوشايندي مثل نامناسب بودن صداي بلند گوها، سرد يا گرم بودن بيش از حد مسجد ، تنظيم نامناسب نور در مسجد و ديگر عواملي از اين قبيل باعث ايجاد سابقه ي ذهني منفي در اذهان افرادي كه به مسجد مي روند، شده و موجبات نارضايتي و گريز جوانان از مسجد است . رفع اين مشكل مديريت مدبرانه هيأت امناي مسجد و افراد اداره كننده امورات و مناسبتهاي مسجد را مي طلبد.

4 تصميم گيري متمركز

مؤمنان و نمازگزاران و مسوولان مربوط مي توانند به منظور تنظيم برنامه ها و امور مساجد و جلوگيري از پراكندگي و تعدد تصميم گيري ها، با انتخاب تعدادي از افراد جوان و متعهد و حتي المقدور متخصص، همچنين ريش سفيدان با نظارت امام جماعت در قالب هيأت امنا، امور مساجد را با صلابت و برنامه ريزي منسجم اداره كنند.

5 ايجاد امكانات فرهنگي ورزشي

مسوولان و گردانندگان مساجد مي توانند با تهيه و تخصيص امكانات فرهنگي از قبيل : كتابخانه، كامپيوتر، سالن مطالعه، تشكيل گروه هاي تواشيح، سرود، همخواني قرآن و تشكيل جلسات آموزش قرآن در دوره هاي گوناگون، كلاس هاي تقويتي رايگان و كلاس هاي آموزشي ديگر، باعث جذب جوانان به مساجد شوند.

6 استفاده از افراد خوش صدا

استفاده از قاريان قرآن و مؤذن هاي مسن و افراد بد صدا در بعضي از اوقات در مساجد باعث دفع جوانان از مساجد مي شود. مسوولان مسجد در جهت جذب نوجوانان و جوانان به مسجد بايد از مؤذّنان، قاريان و مداحان خوش صدا، جذاب و جوان استفاده نمايند.

ب) هيأت امناي مسجد

پيشبرد امور مسجد و آباداني آن، هم به لحاظ معنوي و هم به لحاظ مادي، اشتراك مساعي و همت والاي اعضاي هيأت امنا را مي طلبد، آنان مي توانند با همفكري و همدلي، از عهده ي اين وظيفه شرعي و داوطلبانه به خوبي بر آيند و ذخيره اي براي آخرت خود بردارند؛ خصوصيات ضروري كه مي بايد اين افراد داشته باشند، به شرح ذيل است:

ويژگيهاي هيأت امناي موفق در جذب نوجوانان و جوانان به مسجد :

1 همكاري جدي

اعضاي هيأت امناي مسجد مي بايد در اداي وظايف خود جديت داشته باشند و مصمم حركت كنند، در غير اين صورت اختلال در امور مسجد پيش مي آيد.

2 تقسيم كار

به نظر مي رسدكه امور مسجد مي بايد به تناسب سن، تخصص، علاقه و ديگر عوامل شخصي اعضاي آن هيأت امنا، تقسيم شود تا فشار كار بر دوش فرد يا افراد معيني نباشد؛ از طرف ديگر اين اعضا مي توانند از افراد غير عضو كه علاقه به كار دارند كمك بجويند تا در تسريع كار مؤثر باشند، مراعات مجموعه ي امور ياد شده باعث بروز حركتي منسجم در امور مساجد مي شود كه براي افراد مرتبط بامسجد و خصوصاً جوانان دلپذير خواهد بود.

3 علاقه به كار

افرادي كه در قالب عضو هيأت امناي مسجد به كار مشغول مي شوند بايد در برابر مس ووليت پذيرفته شده علاقه داشته باشند و از نيت غير تقرب الي الله پرهيز كنند تا بتوانند بدون هيچ گونه دلسردي فعاليت كنند.

4 تأمين بودجه

پيشرفت و بهبود كيفيت فعاليت هاي مساجد تا حد زيادي بستگي به مسائل مالي دارد؛ اعضاي گرداننده ي مساجد بايد در اين خصوص فكر اساسي كنند و مخارج متفاوت مسجد را در نظر بگيرند و به تناسب آن بودجه ي لازم را جذب كنند و از طرفي به مخارج معمولي مسجد از قبيل آب، برق و گاز اكتفا نكنند و هزينه ي جذب جوانان را نيز به صورت مسأله اي مهم محسوب دارند و در رديف هزينه هاي خود بگنجانند و از طرف ديگر به روش سنتي جمع آوري پول در مسجد اكتفا نكنند، بلكه با كمك گرفتن از افراد متمكّن و خير، جمع آوري منظم ماهيانه ي وجوهات نقدي از منازل و عرضه ي قبض، در نظر گرفتن منابع در آمد از قبيل خريد مغازه و اجاره دادن آن، مشاركت هاي اقتصادي و غيره، مشكلات مالي مسجد را رفع كنند.

5 توجيه جوانان و نوجوانان

بيان حرمت و احترام مسجد مي تواند جنبه ي معنوي آن را تقويت كند و اين ذهنيت را كه صرفاً مسجد به مجلس ختم و امثال آن منحصر است، محو كند، اين جلسات به صورت رسمي و غير رسمي و همچنين به شكل فردي يا جمعي مي تواند در موقع مناسبي انجام شود.

6 اهتمام به مسأله ي نوجوانان و جوانان و احترام گذاشتن به عقيده و شخصيت آنان

توجه كردن به جوانان و سرمايه گذاري براي آنها نيز از امور مهمي است كه مسوولان و گردانندگان مسجد بايد به آن عنايت داشته باشند. گرداندن مسجد و اداره ي امور آن نبايد به شكل سنتي باشد، يعني به شكلي كه گاهي اوقات مشاهده مي شود. اكثر كودكان و نوجوانان را به دليل شلوغ كردن، حرف زدن و غيره از مسجد بيرون مي كنند، يا نسبت به آنان بد رفتاري مي شود، بايد توجه داشته باشيم كه اين نوع برخورد با آنها سابقه ي بدي در اذهانشان باقي مي گذارد. اين نكته بسيار ديده شده است كه با بي حرمتي به جوان و شخصيت او از مسجد رويگردان شده، نه تنها از حضور در مسجد امتناع مي كند، بلكه به دليل نوع رفتاري كه با او شده است به اسلام نگاه بدبينانه پيدا مي كند و اين معضلي است كه در سالهاي اخير، بسيار مشاهده مي شود.

چون جوان موجودي است عاطفي و زودرنج كه اگر با صداقت و احترام با او برخورد نشود، اين دوره از حيات در عمق روح او نفوذ كرده و او را مجذوب مي كند و مي تواند به تحولي شگرف در روحيه و اعتقادات او بينجامد. بسياري از دست اندركاران كانونهاي فرهنگي و مذهبي مساجد بدون توجه به روحيات و اقتضائات سني جوانان به واكنشهاي تند و افراطي دست مي زنند و چه بسا با يك برخورد ناسنجيده و حتي آمرانه جوان را براي هميشه از مساجد دور مي كنند.

7 استفاده از تخصص هاي گوناگون

براي رفع مشكلات روزمره ي مساجد و تقليل هزينه هاي آن مي توان از افرادي كه در شغل هاي گوناگون مهارت دارند، استفاده كرد و در مواقع لزوم از آن ها كمك گرفت. به كارگيري اين تخصص ها هم در زمينه ي امور فني و حرفه اي و اقتصادي و هم در امور فرهنگي و غير مادي خواهد بود.

ج) امام جماعت

امام جماعت در هر مسجد عاملي مهم در پيشرفت و ترقي مسجد به شمار مي رود و چنانچه داراي شرايط لازم باشد، تأثيري به سزا در تحولات مثبت در جوانان و در نتيجه گرايش آنان به مساجد خواهد داشت، اين صفات از اين قرار است:

1 ثابت بودن

شناخت امام جماعت از مسجد، مؤمنان محل و نمازگزاران و .... از جمله اموري است كه در عملكرد وي نقشي مهم دارد، خصوصيات و اوضاع خاص هر محل و اهالي آن باعث مي شود كه وي تصميم مقتضي اتخاذ كند و در راه اجراي آن گام بردارد كه ثابت بودن امام جماعت در مسجد محل اين مسأله را عملي مي سازد.

2 توانايي علمي

از عواملي كه مي تواند در جذابيت امام جماعت مؤثر باشد، توانايي و اندوخته هاي علمي اوست، چرا كه ممكن است سؤالي از طرف جوانان در حيطه ي تخصصي او مطرح شود تا او با استفاده از معلومات خود در زمينه هاي مختلف از جمله جامعه شناسي و روان شناسي جوانان و غيره، پاسخ دهد . طبيعتاً قدرت علمي روحاني مسجد باعث اطمينان و اعتماد مردم، به خصوص جوانان مي شود و آنان نيز همواره سعي مي كنند در مواقع لزوم با او ارتباط برقرار سازند و با اطمينان خاطر و طيب نفس با وي معاشر باشند و از كمالات و معلومات او بهره مند شوند.

3 نظم و انضباط

امام جماعت ضرورت دارد كه در كليه ي كار هاي مربوط به مسجد نظم و انضباط را مراعات كند، به موقع به مسجد بيايد، نماز را اقامه كند و اوقات سخنراني و ارشاد مردم را تنظيم و با توجه به حال حضار مطالب خود را بيان كند و از ذكر مطالب اضافي و اطاله ي كلام خودداري ورزد.

4 برخورداري مسجد از امام جماعت خوش خلق

عامل ديگري كه مي تواند جوانان را به سوي مسجد جذب كرده و به ترويج فرهنگ نماز كمك كند، ويژگيهاي شخصيتي و رفتاري امام جماعت مسجد است. خلق و خوي نيكوي امام جماعت مسجد و مهارت اجتماعي او در برقراري ارتباط با نمازگزاران فوق العاده مؤثر است. اگر رفتار مناسب و حاكي از احترام مشاهده نمايند، به نماز علاقمند مي شوند.

5 بيان ساده و شيوا

مطالبي كه امام جماعت بيان مي كند، بايد حتي المقدور ساده و شيوا باشد و از تلفظ كلمات و جملات عجيب و غريب و نا مأنوس بپرهيزد، چرا كه عمده ي مخاطبان وي بي سواد، كم سواد و ناآشنا به كلمات تخصصي هستند، در غير اين صورت با توجه به روحيه ي جوانان و كم ظرفيت بودن آنان، خستگي و كسالت بر آنها عارض مي شود.

6 ابتكار خلاقيت

برخي از امامان جماعت هنگام سخنراني آموخته هاي علمي خود را همان گونه كه فرا گرفته اند، بيان مي كنند، در حالي كه مي توانند با ذكر مثال ها و حكايت هاي تاريخي، مطالب و كلمات قصار، شوخ طبعي و داستان هاي شيرين را با رعايت نكات روانشناسي جوانان به گونه اي زيبا و جذاب تر عرضه كنند.

7 احترام و تواضع

هميشه با احترام به ديگران و داشتن حالت تواضع در مقابل همنوعان، نوعي ارادت قلبي ديگران را در حق خود جذب مي كنيم، حال اگر تواضع و احترام از جانب روحاني و رهبر معنوي، آن هم با جوانان كه داراي قلبي پاك و جوياي محبت هستند، صورت گيرد، قطعاً موفقيت هاي چشمگيري به دست خواهد آمد. اين روش از جمله طرق تبليغ عملي است كه در تاريخ صدر اسلام خصوصاً در وصف پيامبر گرانقدر اسلام(ص) نقل شده است و نتايج بسيار خوبي هم در بر داشته است.

8 آراستگي ظاهري

روحاني و رهبر معنوي در اجتماع بايد در قالب الگو و نمونه ي خوبي ها مطرح شود بنابراين امام جماعت بايد به بهترين وجه ممكن لباس بپوشد، تميز باشد، محاسن مرتب داشته باشد و از عطر خوشبو استفاده كند، مواظب نظافت دهان و دندان و احياناً بوي بد دهان خود باشد و در مجموع مسأله ي نظافت ظاهري را فراموش نكند.

9 توانايي جسمي

در برگزاري نماز جماعت و سخنراني ها لازم است مسائلي نظير وقت ديگران و كهولت سن حاضران مراعات شود حال اگر امام جماعت سن بالايي داشته باشد، طبيعتاً نماز طولاني مي شود و ممكن است مأمومان خسته شوند.

10  درك موقعيت سني نوجوانان و جوانان

موقعيت سني جوانان و نيازها و روحيات آنان در اين سنين بايد مورد توجه قرار گيرد . لازم نيست هميشه از آنان بخواهيم در كليه ي مراسم ادعيه و زيارات شركت و گريه و زاري را پيشه كنند، زيرا نوجوانان و جوانان در كناراين مسائل معنوي، نياز به تفريحات سالم و بانشاط، ورزش و آموختن دانش روز را دارند. تحرك و انرژي زياد از خصوصيات اين دوران است و جوانان به تنوع بيشتري نيازمندند.

11  دوستي با نوجوانان و جوانان

امام جماعت مسجد مي تواند با كنار گذاشتن بعضي از محدوديت هاي كاذب يا غير ضروري، بين خود و جوانان، آن ها را به خود نزديك كند. به قدر معقول با آنان صحبت كند، احوال آن ها را در حالت عادي و غير عادي جويا شود و حتي المقدور در همنشيني ها و مجالست ها همراه آنان باشد.

12  رويكرد جوان گرايي در انتخاب امام جماعت مسجد

معمولاً جوانان از همسن و سالان خود تأثيرپذيري بيشتري دارند تا بزرگترها و اين به دليل نزديكي جهان احساسي و عاطفي آنهاست. در حال حاضر بيشتر ائمه جماعات مساجد افراد مسنّي هستند كه با دنياي پر از نشاط ، هيجان و احساسي نوجوانان و جوانان بيگانه اند، هرچند افرادي هم وجود دارند كه در جذب جوانان توانايي زيادي دارند. اما نياز است كه در ميان امامان جماعت مساجد به جوان گرايي هم توجه داشته باشيم. جوانان امروزي چون نمي توانند با امام جماعت بزرگتر از نظر سني رابطه برقرار كنند و جواب پرسشهاي خود را از او بگيرند پس به ايجاد فاصله مي انديشند و از او مي گريزند.

13 « اين پل راه نجات است و بايد از آن بروي تا نجات يابي »

 وقتي مبلغ به مخاطب خود مي گويد امام خود از روي همان پلي كه براي ديگران توصيف كرده عبور نكند، مخاطبين او شك مي كنند كه اگر اين پل واقعاً پل محكمي است چرا خودت نمي روي؟ انبياء و اولياء كساني بوده اند كه ابتدا خود از

روي پل رد مي شدند، آن سوي پل كه مي رسيدند به مردم مي گفتند: شما نيز بياييد. مبلّغ صالح به مردم مي گويد كه بياييد و مبلّغ دروغين به مردم مي گويد: برويد اين راه خيلي خوب است، راه نجات در آن است. به بهشت ختم مي شود.

14  تعصب، جزميت و تحميل سلايق شخصي باعث سرخوردگي جوان از مذهب مي گردد. مبلّغ قبل از تبليغ و قبل از آنكه مطلب مورد نظر خود را به ذهن مخاطب برساند، مي بايست فضاي ذهني خود را از پيشداوري نسبت به مخاطب خويش پاك سازد و در اين مرحله تصور شخصيت كافر يا منافق از طرف مقابل، تلقي ناصحيحي مي باشد.

15  كسي كه در مقام تبليغ كننده قرار مي گيرد بايد طوري عمل كند كه مخاطب و يادگيرنده، منزلت و پايگاه علمي و معنوي او را به عنوان مرجع و منبع مورد اتكاء و اطمينان بپذيرد. بدون فراهم كردن چنين شرايطي و بدون توجه به ميزان اقتدار معنوي، نه قدرت سياسي و فيزيكي، امكان تأثيرگذاري بر مخاطب بسيار ضعيف و ناپايدار خواهد بود.

د) برنامه هاي فرهنگي مسجد

ذوق، سلايق و افكار قاطبه نوجوانان و جواناني كه معمولاً حضور فعالي در مسجد دارند، مورد توجه قرار نمي گيرد. با توجه به شركت تعداد بيشماري از نوجوانان و جوانان در مساجد، لازم است، در اجراي برنامه ها، سليقه هاي آنان مد نظر قرار گيرد. اما برنامه ريزي سنتي موجب شده است تا نظرات و خواسته هاي اين قشر ناديده انگاشته شود كه اين امر موجبات دلخوري و ناراحتي آنان را فراهم مي سازد.

مسائل و مشكلاتي كه در برنامه هاي فرهنگي، تبليغي و ديني مساجد وجود دارند و باعث ايجاد فاصله بين جوانان و مسجد مي شوند، عبارتند از:

1- متنوع نبودن برنامه هاي مساجد و نيز روشهاي تبليغ و ناآشنا بودن گردانندگان آن با شيوه هاي نوين جذب نوجوانان و جوانان به مسجد و در مقابل متنوع و جذاب بودن برنامه هاي مراكز و اماكن تفريحي اجتماعي نظير: باشگاههاي ورزشي، كلوب ها، كافي نت ها، ماهواره و .... بايد اذعان داشت كه برنامه هاي بعضي از مساجد اغلب يكنواخت، كسالت آور و خسته كننده است.

2- اعمال روشهاي خشك و مستبدانه در بعضي برنامه ها و آموزشهاي مذهبي و به كارگيري شيوه هاي غلط تعليمي و درخواست اطاعت كوركورانه و بي قيد و شرط كه موجب بي علاقگي و دلسردي از دين و مراكز ديني به خصوص مساجد در ميان نوجوانان و جوانان مي شود.

3- ملحوظ نداشتن شاخصهاي مذهبي، فرهنگي، بومي، نژادي، زباني و نيز عدم به كارگيري اولويت هاي اصلي در برنامه هاي فرهنگي-تبليغي موجب شده است تا تعدادي از برنامه ها و فعاليتهاي اجرايي براي نوجوانان و جوانان از نتايج مثبت و مطلوبي برخوردار نباشد.

4-كمتر مشاهده مي شود كه در انجام برنامه هاي مذهبي و اسلامي از وجود انديشمند ان و صاحب نظران بزرگوار استفاده شود. استفاده از اساتيد دانشگاهي و حوزوي مطّلع، موجب اقبال نوجوانان و جوانان به مساجد خواهد شد.

5- حاكم بودن افكار عام نگر، همراه با اجراي برنامه هاي عامه پسند و سنتي كه اينگونه برنامه ها بيشتر مورد پسند بزرگسالان و سالخوردگان است.

6- طولاني شدن برنامه هاي اجرايي مساجد، به ويژه سخنراني و خطابه وعاظ، ائمه جماعات و مبلغين و نيز اقامه نماز و اجراي مراسم دعا و زيارت.

7- خلاء برنامه ريزي منسجم، مرتب و منعطف در مساجد موجب شده است تا اغلب مساجد ما دچار برنامه هاي يكنواخت و كسل كننده شوند.

8- حاكم نبودن روحيه جوان گرايي و تفكر جواني و در نظر نگرفتن سلايق و نظرات جوانان، در برنامه ريزي فعاليت ها توسط مديريت مساجد.

9- منطبق نبودن برنامه هاي مساجد با نيازهاي فكري و فرهنگي جوانان و متناسب نبودن با شرايط زمان و مسائل مبتلا به روز جامعه.

10- فقدان تجهيزات، لوازم و ابزار مناسب نرم افزاري مدرن و روز در مساجد (رايانه، وسايل آموزشي و كمك آموزشي و ...)

11- نبود برنامه هاي زمان بندي شده و تعريف شده كوتاه مدت، ميان مدت و بلند مدت در مساجد.

پيشنهادات در رابطه با رفع كاستي ها و نواقصات مربوط به برنامه ريزي هاي فرهنگي مساجد:

1- در برنامه ريزي فرهنگي و ديني مساجد به نيازها، علايق و سلايق نوجوانان و جوانان توجه شود.

2- انطباق محتواي برنامه هاي فرهنگي مساجد با نيازهاي فكري جوانان، مقتضيات زمان، و مسائل مبتلا به روز جامعه.

3- استفاده از تكنولوژي آموزشي روز در اجراي برنامه هاي آموزشي، فرهنگي، ديني و ... مساجد

4- تشكيل بانك اطلاعات و مركز اطلاع رساني و گروه ويژه مطالعاتي و تحقيقاتي به منظور انجام پژوهش در مورد ارزيابي برنامه هاي فرهنگي مساجد.

5- بهره گيري از وجود اساتيد و صاحب نظران مشهور دانشگاهي و حوزوي در برنامه هاي فرهنگي و ديني مساجد.

6- تنوع بخشيدن به محتواي برنامه هاي فرهنگي مساجد از نظر موضوع، روش و اجرا.

7-استفاده از شيوه هاي نوين آموزشي در ارايه و انتقال مفاهيم و ارزشهاي ديني و مذهبي به نوجوانان و جوانان.

8- « اصل آسان گيري » و « اصل اعتدال و ميانه روي » در آموزش مسائل و مفاهيم ديني به نوجوانان و

جوانان از سوي مربيان ديني و مبلغين رعايت گردد.

9- پرهيز از اجراي برنامه هاي يكنواخت، تكراري و خسته كننده.

10- تجهيز مساجد به امكانات، لوازم و ابزار فرهنگي روز دنيا از قبيل كتابخانه هاي تخصصي، سالن مطالعه، كامپيوتر، وسايل آموزشي و ....

11- طرح كردن مسائل و مشكلات نوجوانان و جوانان محله و برنامه ريزي در راستاي رفع و حل مشكلات آنان.

12- عدم يكسو نگري در اجراي برنامه هاي فرهنگي مساجد.

13- داشتن مديريت زمان در برنامه هاي فرهنگي و ديني مساجد به طوري كه سعي شود برنامه هاي اجرايي مساجد (سخنراني ها، كلاسهاي آموزشي، همايش ها، مراسم دعا و ...) كوتاه و متناسب با ظرفيت هاي جسمي، روحي و رواني، ويژگي هاي سني و ذهني مخاطبين طراحي و اجرا گردد تا از خستگي، دلزدگي و در نتيجه گريز جوانان از برنامه هاي فرهنگي مساجد جلوگيري به عمل آيد.

14- برنامه هاي فرهنگي و ديني مساجد براي نوجوانان و جوانان جذاب، مفيد بوده و هنر و مهارت را به آنان بياموزد. « زيستن ديني »

15- مشاركت دادن نوجوانان و جوانان در امر برنامه ريزيهاي فرهنگي و ديني و اجراي برنامه ها در جذب جوانان به مسجد مؤثر است.

16- بسياري از جوانان به اين خاطر از مساجد دوري مي كنند كه آن را هميشه مكاني براي گريه، موعظه و عبادت مي دانند در حاليكه اسلام نقش مسجد را علاوه بر عبادت، مكاني براي آموزش، تعليم و تربيت و شادابي جامعه معرفي كرده است. اگر اين روحيه شادابي و طراوت همراه با حفظ حريم هاي اسلام به مساجد برگردانده شود، مكاني براي گرايش جوانان خواهد بود. اجراي برنامه هاي فرهنگي، آموزشي و هنري و برگزاري اعياد اسلامي مثل قربان، نيمه شعبان، فطر، غدير، ميلاديه هاي ائمه اطهار(ع) و ... روح نشاط را به جامعه برمي گرداند.

ه) خانواده

يكي از عوامل مهم در راستاي برداشتن فاصله ميان مسجد و جوانان و ايجاد حلقه عاطفي بين آن دو است. اين وظيفه پدر و مادر است كه كودك را از همان ابتداي كودكي با مسجد و انجام « خانواده ها » فرايض ديني مثل نماز و روزه آشنا كنند كه در دين اسلام سفارش زيادي به آن شده است.

در روايات آمده است فرزندان خود را از كودكي به نماز و روزه عادت دهيد تا تقيد به فرايض در بزرگسالي براي آنان دشوار نگردد

اگر پدر و مادر فرزند خود را از كودكي به حضور در مسجد و خواندن نماز و عبادات عادت دهد، اين سنت پسنديده رفته رفته در ذهن كودك نقش بسته و با آن مأنوس مي گردد. مساجد نيز مي توانند با برپايي برنامه هاي آموزشي و هنري اولين قدم را براي ايجاد اين رابطه عاطفي بردارند.

ر) مدرسه

امروزه، لازم است مدارس يك علاقه واقعي و باطني براي حضور مستمر و ارتباط نزديك دانش آموزان با مساجد در آنان ايجاد كنند. در اين راستا، مدارس نبايد فقط به ساختن نمازخانه ها اكتفا كنند . هرچند ساخت و توسعه نمازخانه ها اقدامي مثبت و ارزنده براي رسيدن به ارزشها و مقدسات والاي ديني است، اما هيچگاه جاي مساجد و اثرات سازنده ي آن را نمي گيرد . لازم است همه ي تلاش دست اندركاران تعليم و تربيت بر اين باشد كه پيوندي واقعي بين خانه، مدرسه و جامعه (اين مثلث تربيتي) ايجاد كنند. البته اين پيوند بايد مستمر باشد نه مقطعي. فرهنگ انس گرفتن با مسجد و در رأس آن نماز به عنوان يك حركت ارادي، آگاهانه و مستمر بايد از آغاز دوران كودكي در نظام تربيتي خانه، مدرسه و جامعه به عنوان يك اصل مهم تربيتي مد نظر قرار بگيرد.

ز) ساير عوامل پيوند دهنده ميان مسجد و جوانان

1- ترجمه و توضيح دعا ها و اذكار

به منظور رفع بعضي شبهات و ابهامات كه از سوي نوجوانان و جوانان مطرح مي شود مثل اينكه چرا يك سري عبارات را به زبان عربي مي خوانيم در حالي كه نمي دانيم مخاطب ما كيست؟ حتي المقدور سعي كنيم به همراه دعاها، ترجمه ي آن ها را نيز به زبان ساده و روان بيان كنيم، تا ارتباط بين خواننده ي دعا و مخاطب او، يعني خداوند را محكم تر كنيم.

2- بدون شك بيان قصه هاي لطيف و خاطرات زيبا و به يادماندني درباره نماز و اهميت آن در زندگي در به تصوير كشيدن نگرش و رفتار پيشوايان، رهبران و الگوهاي « هنر نمايش » و استفاده بهينه از محبوب در ارتباط با نماز مي تواند تأثيرات بسيار مؤثر در گرايش نوجوانان و جوانان به مسجد و توسعه فرهنگ نماز داشته باشد.

نقش اصلي را مي تواند ايفا نمايد و نكته اي كه « صدا و سيما » در تهيه، توليد و پخش اين گونه برنامه ها در ارايه اين گونه برنامه ها بايد رعايت شود، توجه به ويژگي هاي سني، ذهني و شرايط فرهنگي - اجتماعي مخاطبان است.

در روند توسعه فرهنگ نماز و ايجاد پيوند بين « الگو و همانند سازي »

 3- به دليل نياز فطري آدمي به مسجد و جوان لازم است الگوهاي والاي نمازگزاران واقعي به افراد جامعه معرفي شوند تا نوجوانان و جوانان با بينش روشني به الگوگيري از آنها بپردازند. (استفاده از روش الگويي) افرادي كه علاقه به نماز ندارند و يا نمازگريز هستند نيز به خاطر وجود نداشتن الگوهاي مناسب و عدم اهتمام والدين به اين موضوع با افراد بي نماز و نمازگريز همانندسازي نموده و آنها را الگوي شخصيتي خويش قرار داده اند، بنابراين والدين و مربيان بايد از نخستين دوران كودكي، هم خود به عنوان الگوي مناسب براي كودكان و نوجوانان بوده و هم افراد ديگري را كه اهل نماز هستند به عنوان الگو معرفي نمايند وبالطبع نوجوانان و جوانان هرچه از الگوهاي مناسب تر و والاتري بهره مند شوند، كمتر دچار آسيب نمازگريزي مي شوند.

4- به كارگيري روش محبت

از نيكوترين و و اساسي ترين روشهاي تربيت ديني جامعه و عامل اساسي توسعه فرهنگ نماز، به است. با توجه به سرشت آدمي و تأثيرپذيري انسان از نرمي و دوستي و « روش محبت » كارگيري انزجار فطرت آدمي از تندي و خشونت گرايي، نيكوترين راه و رسم تربيت مذهبي كودكان و نوجوانان و همچنان عامل مؤثر در ترويج فرهنگ نماز آنان و ايجاد حلقه بين اقشار جوان و مسجد، به كارگيري روش محبت است.

5- يكي ديگر از روشهاي ترغيب نوجوانان و جوانان به نماز و تشويق آنان براي حضور در مساجد « ترسيم چهره اي زيبا و جذاب از نمازگزاران و بيان ويژگيهاي اخلاقي و رفتاري انسان هاي مسجدي » است تا ديگران با ديدن جلوه هاي رفتاري آنان در عرصه هاي مختلف به نماز و مسجد گرايش پيدا كنند.

6- بيان اهميت و موقعيت والاي مسجد

7- بيان رمز و راز نماز و آثار و فوايد آن و آشنا كردن جوانان با فلسفه اعمال عبادي يكي ديگر از روشهاي جذب نوجوانان و جوانان به مسجد و ترويج فرهنگ نماز مي باشد.

8- انعكاس فعاليت ها

فعاليت هاي مسجد بايد در بين مردم منعكس شود (از طريق صدا و سيما و ...) تا از آن مطلع شوند اين اطلاع و آگاهي از فعاليت هاي گوناگون باعث تشويق و دلگرمي مردم مي شود و سامان و نظم امور مسجد را نمايان مي سازد.

9- مساجد گره گشاي مشكلات جوانان مي باشد

اگر مردم به ويژه نوجوانان و جوانان بدانند كه برخي از مشكلاتشان در مسجد رفع مي شود، طبيعتاً به مسجد روي مي آورند، مثلاً اگر كلاس هاي رفع اشكال و تدريس خصوصي به شكل آسان در مسجد تشكيل شود، يا با تشكيل صندوق هاي قرض الحسنه بخشي از نيازهاي مالي جوانان تأمين گردد، آنان با اميد به آينده و با حس اينكه مأمني براي حل مشكلات خود دارند به مسجد خوشبين شده و به آن روي مي آورند.

10- خادمين و هيأت امناي مساجد

اكثر خدام و اعضاي هيأت امناي مساجد از افراد كهنسال، باز نشسته و بيسواد يا كم سواد هستند، و اين گونه افراد روحيه ي برخورد با تمام طبقات اجتماع را ندارند و از آنجا كه خستگي روحي و پيري در اعصاب و روان انسان تأثير مي گذارد، شايستگي لازم را براي اداره ي مساجد ندارند و باعث گريز نوجوانان و جوانان از مسجد مي شوند. پس بايد خادمان مسجد از افراد جوان ، تحصيل كرده و آگاه باشند تا اشكالات ياد شده پيش نيايد. لازمه ي جذب اين افراد نيز تأمين مسائل اقتصادي ، امنيتي و رفاهي آنها است.

11- متأسفانه برخورد بعضي از نمازگزاران با نوجوانان و جوانان در مسجد به گونه اي است كه آن ها را از هر چه مسجد و مسجدي است، متنفر مي سازد، چرا كه طريقه ي برخورد با نوجوانان و جوانان را نمي دانند در حالي كه با استفاده از شيوه هايي مثل مسووليت دادن و مراعات شخصيت جوانان ، مي توان در جذب ايشان به مساجد مؤثر عمل نمود.

12-  بسته بودن مساجد در مواقع به غير از برگزاري نماز جماعت و ايام خاص مثل ماه مبارك رمضان، ماه محرم و صفر و ... مي تواند پيامدهاي منفي داشته باشد. با هماهنگي ارگان ها و ادارات رسيدگي كننده به امورات مساجد، دستورالعملي براي مساجد تدوين و ارسال گردد تا مساجد به عنوان يك مكان عبادي، اجتماعي، فرهنگي، آموزشي، سياسي و ... در طول روز باز بوده و پذيراي نوجوانان و جوانان و مسافرين باشد. اين امر مي تواند به تداوم و استمرار پيوند جوان و مسجد منتهي

گردد.

13- معمولاً در فرهنگ ما براي برگزاري مراسم عزاداري، سوگواري و ايام شهادت ائمه اطهار (ع) بيشتر بهاء داده مي شود تا برگزاري جشن ها و مراسمات شاد و سرور به مناسبت ميلاديه هاي بزرگواران ديني. با توجه به روحيه نشاط طلاب، هيجان و تحرك نوجوانان و جوانان اگر در مساجد برنامه هاي ميلاديه ها در طول سال به صورت مرتب و منظم و باشكوه و عظمت برگزار گردد، اين امر مي تواند در گرايش نوجوانان و جوانان به مساجد مؤثر شود كه متأسفانه تاكنون از اين موضوع غفلت شده است.

14- از نظر سخت افزاري مساجد تقريباً ما مشكل نداريم اما از لحاظ نرم افزاري مساجد مشكل اساسي داريم. معمولاً مساجد زيبا در كشور ما ساخته مي شود اما متأسفانه غافل از اينكه برنامه ريزي فرهنگي براي مساجد نداريم. باتوجه به كاركردهاي فرهنگي، عبادي، سياسي، اجتماعي، علمي، ديني، آموزشي و ... مساجد لزوم برنامه ريزي فرهنگي براي مساجد از سوي مسوولان فرهنگي و نهادهاي ذيربط از ضرورت خاصي برخوردار است كه اين امر مي تواند در گرايش جوانان به مساجد تأثير بسزائي داشته باشد.

15-  از مساجد فعال در روز جهاني مساجد تقدير شود و از آنها حمايت شود تا يك رقابتي مساجد فعال در جذب جوانان به مساجد ايجاد گردد.

با تشكيل شوراهاي محلي و واگذار كردن بعضي از موضوعاتي كه قرار است مردم در آن خصوص با مساجد ارتباط برقرار كنند، به مساجد، ارتباط بين مردم به ويژه جوانان با مسجد تقويت مي يابد.

16- نظم

مسجد بايد منظم باشد. معلوم باشد چه ساعتي در مسجد باز و چه ساعتي بسته مي شود تا مردم سرگردان و بلاتكليف نباشند و زمان باز و بسته بودن مسجد در تابلو اعلانات جلوي مسجد اطلاع رساني گردد. در همه برنامه هاي مسجد بايد نظم باشد.

17- برنامه ريزي

مسجد براي هر سليقه و جمعيتي بايد برنامه مناسب داشته باشد . براي هر يك از كودكان، بزرگسالان، دانشجويان، جوانان و ... بايد برنامه خاصي داشت. براي آنها كه اهل دعا هستند برنامه دعا، براي آنها كه اهل كتاب هستند، كتابخانه و براي جوانان آنچه مناسب سليقه جوانان است، برنامه ريزي شود.

18- عدم مزاحمت

مسجد نبايد براي همسايه هايش مزاحمت ايجاد كند. متأسفانه بعضي از مساجد به شكلي است كه اگر كسي بخواهد خانه بخرد، خانه كنار مسجد را نمي خرد براي اينكه بلندگو را روي پشت بام گذاشته اند و تا ساعت 12 شب برنامه از آن پخش مي شود. مگر مستمعين روي پشت بام هستند كه اين كار لازم باشد؟ ما فقط موقع اذان مي توانيم صداي اذان را با بلندگو به همه شهر برسانيم . بلند كردن صداي بلندگو براي برنامه هاي مختلف، عدم وجود پاركينگ براي مسجد، بد بودن وضعيت فاضلاب مسجد و ... از عوامل ايجاد مزاحمت براي مردم است.

19- خوش رفتاري

امام جماعت، هيأت امنا، خادم و همه بايد با احترام با نوجوانان و جوانان برخورد كنند. اگر بچه اي به صف اول جماعت آمد اشكالي ندارد، اگر او را بگيرند و به صف ديگر پرت كنند، ديگر مسجد نمي آيد . بچه ها را مي شود با احترام جابجا كرد. متأسفانه خشونت در برخوردها و عدم رعايت آداب، باعث فرار بعضي از مردم از مساجد شده است.

جمع بندي

نوجوانان و جوانان ما به طور طبيعي به كارهاي نو و افكار جديد علاقمند هستند. آنان شيفته مطالب و مقالات تازه و سبك هاي نوين روزگار خود مي باشند به سخنان جديد با كمال دقت گوش مي دهند و درباره مطالب نو با علاقه فراوان گفتگو مي كنند. بنابراين مسجدهاي ما بايد متحول شوند و پاسخگوي نيازهاي روز جوانان باشند . مسجدها بايد به امكانات و ابزارهاي آموزشي و اطلاع رساني روز دنيا مانند كامپيوتر، انواع سايت هاي مذهبي و فرهنگي، برنامه هاي آموزشي در رشته هاي مختلف و ... مجهز شوند. و جاذبه هاي كافي را براي جذب نوجوانان و جوانان به خود داشته باشند. وضعيت ظاهري مساجد، طولاني نشدن نمازهاي جماعت، ويژگيهاي امام جماعت، كتابخانه، فعاليت كانون هاي فرهنگي، هيأت امناء و ... از عوامل مؤثر در جذب نوجوانان و جوانان به مساجد مي باشند.

منابع و مآخذ

1) قرآن كريم

. 2) موظف رستمي، محمدعلي؛ آيين مسجد ( 3 جلد)؛ نشر گويه؛ تهران: چاپ اول بهار 1382

3) مؤسسه مسجد (حجت الاسلام قرائتي، تقي)؛ آيين امامت مسجد؛ نشر مؤسسه مسجد؛ قم :. چاپ اول 1387

4) موظف رستمي، محمدعلي؛ تجارب مبلغين در خصوص جذب نوجوان و جوان به مسجد (از. مجموعه ره پويه - 6)؛ انتشارات دارالمعارف؛ قم: چاپ اول بهار 1387

5) به كوشش جمعي از كارشناسان؛ ترويج و توسعه ي فرهنگ نماز؛ انتشارات گنج معرفت؛ قم :. چاپ اول 1385

؛( 6) دكتر ميرزايي مقدم، داود؛ مبلغان ديني و مخاطب شناسي (از مجموعه ره پويه - 13. انتشارات دارالمعارف؛ قم: چاپ اول بهار 1387

7) سايت فرهنگي و اطلاع رساني تبيان.

8) سايت مركز ملي پاسخگويي به سوالات ديني (وابسته به پژوهشگاه و علوم فرهنگ اسلامي دفتر تبليغات اسلامي).

9) مشاهدات و گفتگوهاي نويسنده مقاله از تعدادي مساجد و با گردانندگان آن.

نويسنده : علي دژباني ، كارشناس آموزش و پژوهش  استان اردبيل

عناوین موضوعات
  صفحه اولاخبارمعرفی مركزبانك نماز اثارواسرار نمازآداب نمازروايات نمازآيات نمازنماز اولیاء وابرارمناسبتهانماز و خانوادهشیوه‌های دعوتسایت های اسلامیپرسش وپاسخ نمازكتابشناسي نمازداستان هاي نماز اخبار مركزاحكام نمازاشعار نمازمسجدرادیو اینترنتی آموزش نمازسایت جدید مركز تخصی نمازگالريدفتر ميهمانانتماس با ماجستجومدیریت
بانك نماز
» كتاب شناسي نماز
» نرم افزار
» مقالات
كتابشناسي نماز
» كتاب شناسي نماز
» كتابشناسی نماز2
» متن كامل تفسير نور به صورت PDF
» حضور قلب در نماز
داستان هاي نماز
» داستان هاي از نماز
» داستان هاي زيبا در باره نماز
» داستانهاى شيرين از نماز شب
» شیرین‌ترین نمازی كه خواندم این است
احكام نماز
» احكام وضو
» احكام تيمّم
» احكام نماز ميّت
» دستور نماز عيد فطر و قربان
اشعار نماز
» وضو
» شعر افعال نماز
» بشتابید -بشتابید ثبت نام شروع شد
» شعر تیمم
رادیو اینترنتی
» رادیو شیعه
» رادیو معارف
» رادیوقران
قسمت اداری
نام کاربري :
رمز عبور :
رمز عبور خود را فراموش کرده ايد؟

خبرنامه
  
اشتراک قطع اشتراک
 RSS