مركز تخصصی نماز
www.qunoot.net
نقش خانواده در ترغيب نماز با تأكيد بر روش ها
  صفحه اول -> نماز و خانواده
چاپ صفحه
ارسال صفحه براي دوستان
نقش خانواده در ترغيب نماز با تأكيد بر روش ها 1389-9-17

 

مقدمه

    انسان در جستجوي نامتناهي است و اين ميل نشانه بارزي است از يك وجود نامتناهي. انسان در هر امري سراغ نامتناهي مي رود و نامتناهي حقيقي خداست. وقتي انسان سجاده اي مي افكند و به نماز مي ايستد در حقيقت در مقابل آن نامتناهي سجده مي كند، در برابر حيات نامتناهي، زيباي نامتناهي، علم نامتناهي و قدرت نامتناهي كه در اين دنيا پيدا نمي كند.

    سرگشتگي همه در دنيا به علت آن است كه نيازهاي نامتناهي را سراغ امر متناهي برده اند و آن "معيشت ضنك"(1) كه قرآن مي فرمايد تجلي همين سرگشتگي است. همان سردرگمي انسان غربي كه با همه ترقيات و كشف ستاره ها و ماه و سفر به فضا باز به آن مبتلاست. اين همه بيماري ها و گرفتاري ها نيز براي اين است كه ازاين نامتناهي حقيقي غافلند و آ ن ميل نامتناهي را متوجه امر محدود كرده اند.

    نماز پرواز گاه روح، جويبار تطهيركننده قلب، روشنايي چشم عارفان، تكيه گاه مطمئن سالكان و رهپويان و پشتوانه آرامش و تسكين روان انسان است.

    فرصت نمازگزاردن، بهشتي است كه انسان براي اعتلاو انبساط درون خويش مي آفريند. آسماني است كه پذيراي بال هاي پرواز مي باشد و كشتي نجاتي است كه از موج خيز حادثه ها به ساحل فلاح و سلامت مي رساند. گسترش فرهنگ نماز، تضمين مصونيت، تعالي و بندگي و همدلي و يگانگي جامعه است.(2)

    اگر در محيط خانواده، فرهنگ نماز گسترش و ژرفا يابد، اگر ترنم نماز فضاي خانواده را معطر و متبرك سازد، اگر كودكان و فرزندان، پدر و مادر را مقيد و معتقد به نماز بيابند، بي هيچ ترديد آنان نيز الگوي خويش را از خانواده خواهند گرفت و انس و الفت با نماز خواهند يافت كه ره آورد آن پرهيز از منكر و فحشا و گريز از آلودگي و همسايگي با پاكي و تهذيب و صفا و صداقت خواهد بود.(3)

    ارزش خانواده در تفكر اسلامي

    خانواده در تفكر اسلامي جايگاهي بسيار رفيع دارد. اگر موضوع خانواده در اسلام را با ساير اموري كه مشابه اين مقوله است مقايسه كنيم برجستگي خاصي در مسئله خانواده ملاحظه مي كنيم كه بعضي از آنها مهم و بعضي مهمتر هستند. اما گاهي اموري وجود دارند كه واژه اي اهم نيز براي آنها كفايت نمي كند و بايد به دنبال ادبيات ديگري براي بيان عظمت آنها بود از جمله اين موضوعات، موضوع "خانواده" است.

    خانواده به چند دليل داراي اهميت است يك دليل آنكه اصولاكل وجود آدمي از درون خانواده ريشه گرفته و در آن تكوين مي يابد، به بيان ديگر، پيمانه هاي وجود آدمي در خانواده شكل مي گيرد و همه تاثيرات بيروني در محدوده اين پيمانه تحقق پيدا مي كند دليل ديگر اين است كه مي بينيم آغاز خلقت انسان با خانواده شروع شده است آيا سر اين قضيه اين نيست كه خانواده ركن عالم هستي است؟ آيا اين امر بدان معنا نيست كه خانواده، ركن عالم هستي است و به كل هستي جهت مي دهد؟(4)

    خانواده، منظومه اي متشكل از زن و مرد و فرزندان است كه سلسله روابط عميق روحي، عاطفي، اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي ميان آنان جاري است و با هدف رفع نياز و كسب آرامش در حيطه روابط بالاو توليد و تربيت نسل، به حيات خود ادامه مي دهد.

    در حقيقت خانواده مهمترين جايگاه پرورش نيروي انساني و محيطي مناسب براي رشد اعضاي خود به شمار مي رود و با رشد اعضاي خانواده است كه اجتماع رشد مي كند.

    خانواده آرامشگاه همسران و طبيعي ترين بستر رشد و شكوفايي و تعالي آدمي است. پس خانواده كانوني است كه در آن ارزش هاي اخلاقي، باورهاي ديني و معيارهاي اجتماعي از نسلي به نسل ديگر انتقال مي يابد و زمينه رشد عاطفي و تربيت اخلاقي و اجتماعي اعضاي خانواده را فراهم مي كند. يكي از راه هاي رسيدن به استحكام خانواده در تفكر اسلامي داشتن اقتدار عاطفي و منطقي و برخورداري والدين از بصيرت و بينش اجتماعي است. آگاهي هاي مستمري كه مي تواند ضامن رشد مطلوب شخصيت اجتماعي كودكان و نوجوانان شود و در اين صورت است كه زمينه رشد اعتقادي و پايبند كردن آنان به ارزش هاي عبادي و انجام فريضه ها در چنين خانواه هايي به راحتي قابل طرح و اجراست(5) در محيط خانواده اي كه اعضاي آن متعبد هستند فضاي آرام حاكم بوده و اعضاي آن از اعتماد به نفس بالايي برخوردار هستند.

    جمع اين گونه خانواده ها همچون ظروف مرتبط هستند كه به هنگام كسر شدن يكي از آنها ديگر ظروف جاي خالي آن را پرمي كند. بدون اينكه ضرر يا وقفه اي در مجموعه ايجاد شود. خانواده در يك نگاه تحليلي مركب از قول، فعل، صدق و صفاست.

    به عبارتي والدين يا با قولشان يا با فعلشان و يا با صدقشان، فضايي را شكل مي دهند تا فرزندان را تربيت كنند.

    خانواده و اصول آموزش نماز

    همان طور كه توضيح داده شد نهاد خانواده براي تربيت ديني فرزندان پتانسيل بسيار بالايي در خود دارد خداوند اين حيات دو نفره را به گونه اي قرار داده است كه اگر قواعد و اصول مبتني بر قابليت هاي دروني آن به درستي شناخته شود و اصول تربيتي و يادگيري نيز مورد استفاده قرار گيرد اقدامات بسيار موثري را در خصوص تربيت ديني به طور عام و آموزش نماز به طور خاص مي توان به انجام رساند.

    1. استفاده از انرژي مثبت درون خانواده

    در درون خانواده سرمايه عاطفي و انرژي مثبت زيادي قرار داده شده است. با بهره برداري از آن خيلي از برنامه هاي تربيتي را مي توان به اجرا در آورد. اين مسئله وقتي انجام مي شود كه مادر بتواند بين خود و فرزند، صميمت بسيار فراتر و ريشه دارتر از صميمت هاي توليد شده در ساير ارتباطات در زندگي به وجود آورد.

    وقتي مادري در يك فضاي مديريت شده عاطفي به دختر خود يا پسر خود مي گويد: دخترم يا پسرم چند لحظه مي آيي پيش من؟ اين جمله يك فضاي رواني و عاطفي خاص در فرزند به وجود مي آورد به نحوي كه آمادگي او را براي پذيرش برخي از انتظارات والدين فراهم مي نمايد.

    در چنين فضاي عاطفي اگر يكي از والدين در مورد نماز يا نمازخوان ها موضوعي را و يا قصه اي را شرح مي دهد به احتمال قوي باتوجه به استماع موثر از ناحيه فرزند مواجه خواهد شد. بدون ترديد اگر فردي با علاقه به چيزي گوش بدهد و گوينده نيز محبوب او باشد كلام در او تاثير گذاشته و زمينه عمل كردن به آن نيز فراهم مي شود. پس والدين بايد اين قدرت عاطفي پنهان در خانواده را بپذيرند و به درستي از آن استفاده كنند.

    2. تناسب پيام و انتظار با شرايط سني فرزند

    هر گروه سني به مثابه پيمانه اي است كه بيش از ظرفيت خود پذيراي محتواي اضافي نمي باشد. قبل از هركسي خود خداوند متعال در تربيت ديني انسان ها در طول تاريخ اين موضوع را با عمل مطلق خود رعايت كرده است. فلسفه بعثت انبيا و انزال كتب به طور تدريجي ريشه در اين محدوديت ذاتي بشر دارد. مربيان و والدين بدون رعايت اين اصل نمي توانند پيام هاي خود را به كودكان و نوجوانان بقبولانند.

    آموزش نماز مانند ساير مسائل تربيتي به شرط قبول متربي اثر بخش است لذا از جمله مسائل اساسي كه والدين بايد از خود بپرسند و پاسخ آن را از منابع معتبر به دست آورند آن است كه: "فرزند دوره ابتدايي من، داراي كدام علايق و چه توان ذهني است؟" و آيا اينكه "فرزند نوجوان من مطابق يافته هاي روانشناسي و آموزه هاي ديني، كدام ويژگي هاي را داراست؟ اينها سوالات مبنايي براي هر پدر و مادر است.

    وقتي كه فهميد در دوره كودكي "ديدن" بيش از "شنيدن" كار ساز است در پيام هاي مربوط به نماز نيز عمدتا از رفتار و عمل بهره مي گيرد تا حرف و گفتار.

    3.رعايت استمرار و مداومت

    تعليم و تربيت با اقدامات قطعي و گسسته از هم تحقق پيدا نمي كند. خداوند آدمي را طوري آفريده است كه بايد اقدامات تربيتي به طور مرتب و مستمر بر او اعمال شود تا در متربي نهادينه گردد. علت تكرار انجام دستورات ديني در طول روزها و ماه ها و سال ها نيز در اين ويژگي آدمي نهفته است لذا خانواده براي تربيت ديني و تقويت روحيه نمازخواني در فرزند بايد برنامه داشته باشد و اين برنامه به طور مداوم اجرا شود. البته معناي مداومت، آن نيست كه با تكرار ملال آور خواسته هاي خود، روح او را آزرده كنيم و شيريني عبادت و نماز را در كام او تلخ نماييم. خيلي از جنبه هاي مداومت مي تواند نامرئي و غير مستقيم باشد. به طور مثال هر بار سجاده نماز را جلوي ديدگان فرزند خردسال پهن مي كنيم تا او را نسبت به نماز علاقه مند كنيم. اگر اين عمل را به برنامه هر روز خود تبديل كنيم خواهيم ديد كه اثر خود را خواهد داشت اصولااتصال و ارتباط با روح و روان كودك را نبايد رها كرد.

    4. ارتباط خانه و مدرسه

    ارتباط خانه و مدرسه از لوازم غيرقابل اغماض در تربيت ديني است. ضرورت اين ارتباط را ويژگي توحيدي تربيت به وجود مي آورد. تربيت به طور ذاتي به وحدت و يكپارچگي همه نهادهاي تربيتي و بخصوص دو نهاد خانه و مدرسه محتاج است. به همين دليل برنامه هاي آموزش نماز در خانواده بايد از طرف آموزش و پرورش حمايت شود. چگونه ممكن است يك كودك در مدرسه به طرق مختلف پيام هاي مربوط به نماز را دريافت كند ولي درخانواده چنين فضايي نباشد و او نمازخوان پرورش يابد؟

    از جمله اقداماتي كه در اين مورد مي توان انجام داد آن است كه والدين از طريق مدرسه در جريان كامل محتواي آموزشي كتاب هاي درسي درخصوص نماز قرار گيرند و در منزل نيز در راستاي آن محتواها به تقويت رفتار فرزندان خود بپردازند.

    5. رعايت اعتدال

    پرهيز از افراط و تفريط قاعده اساسي زندگي است. از طريق رعايت ميانه روي به معناي واقعي كلمه مي توان بهتر به هدف رسيد. در تربيت ديني و آموزش نماز نيز از اين اصل بايد پيروي نمود. علايق گوناگون فرد مستلزم فعاليت هاي متنوع در زندگي است كه هركدام از آنها تاثير خاص در مجموعه حيات انسان به جا مي گذارد. نماز با همه قداستي كه دارد نبايد وقت بازي و يا استراحت كودك و نوجوان را بگيرد. اصولانمازي كه مزاحم انجام فعاليت هاي طبيعي كودك باشد، نظم تربيتي مطلوب نخواهد داشت. لذا والدين بايد با كسب آگاهي از همه جنبه هاي زندگي فرزند خود، آسان گيري و اعتدال را مراعات كنند.

    6. عكس العمل هاي مناسب در قبال رفتارهاي ديني فرزند

    عمل و عكس العمل مناسب باعث پيشرفت و اصلاح امور در زندگي انسان مي شود. اگر رفتاري از فرد بخصوص از جانب كودك و يا نوجوان سر بزند ولي پاسخي دريافت نكند آن رفتار منجر به آثار مطلوب نخواهد بود. رفتارهاي نامطلوب با عكس العمل درست، تعديل و اصلاح مي شود و رفتارهاي مطلوب از طريق عكس العمل هاي صحيح تقويت مي گردد. در مورد نماز نيز از همين قاعده بايد پيروي كرد.

    قابل ذكر است كه عكس العمل صرفا به تشويق و يا تنبيه محدود نمي شود ممكن است عكس العمل مربي يك تذكر مفيد باشد، تذكري كه نه تشويق است نه تنبيه، ولي اثر مفيدي در رفتار فرد دارد به عنوان مثال وقتي كه پدر يا مادري به فرزند خود كه تداوم در نماز خواندن ندارد در مورد "الذين في صلاتهم ساهون" توضيح مختصري به تناسب درك او بدهد در قالب اين نوع تذكرها قرار مي گيرد.

    روش هاي موثر

    آنچه كه در قالب اصول، توضيح داده شد بايد ها و نبايدهاي حاكم بر رفتار مربي يا متربي است كه در جميع شرايط و در همه اقدامات تربيتي قابل اجراست. اكنون چند روش كاربردي كه والدين مي توانند با به كارگيري آنها اثر مثبت در وجود فرزند خود به جا بگذارند توضيح داده مي شود.(6)

    1. روش الگويي

    اگر در محيط خانواده فرهنگ نماز گسترش و ژرفا يابد، اگر ترنم نماز فضاي خانه را معطر كند اگر فرزندان پدر و مادر را به قصد نماز بيابند بي هيچ ترديد آنان نيز الگوي خويش را از خانواده خواهند گرفت و انس و الفت با نماز خواهند يافت كه ره آور آن پرهيز از فحشا و منكر و گريز از آلودگي و همسايگي با پاكي و تهذيب صفا و صداقت خواهد بود.

    اگر اعضاي خانواده همه با يكديگر به اقامه نماز بپردازند و همه به وحدت دروني دست يابند در بيرون نيز با يكديگر همگوني و هماهنگي خواهند داشت و موجبات آرامش رواني را براي آنان در پي خواهد داشت زيرا نه در جامعه با يكديگر تضادي دارند و نه والدين با فرزندان خويش اختلاف اساسي و جدي خواهند داشت. تجارب تربيتي و مهمتر از آن دلالت هاي ديني حاكي از آن است كه "فعل پدر و مادر" تاثيري فراوان در تقويت روحيه و انجام فرائض ديني از جمله نماز در فرزند به جا مي گذارد. زيرا اصولاخداوند انسان را طوري آفريده كه از اسوه ها و يا نمونه هاي عيني اثر مي پذيرد.

    قول والدين مكمل فعل است اما هيچ كدام جاي ديگر را نمي گيرد. منتهي هريك در موقعيت مناسب بايد به كار گرفته شود، زيرا قول گسسته از فعل، تاثيرگذار نيست.(7)

    2. فضاسازي معنوي

    فرزندي كه در خانواده اي لبريز از ذكر و يا در محبت خدا به دنيا مي آيد هيچ گاه نيازي ندارد كه آموزش ويژه براي نماز ببيند. زيرا از همان آغاز تولد در گوشش اذان و اقامه مي گويند و او را به "صلوه" و "فلاح" و "خيرالعمل" دعوت مي كنند. در خانه اي كه مشحون از ذكر خداست فرزند نيز با اين ذكر پرورش مي يابد و دلي كه با ذكر حق تعالي ، جلايابد هرگز از منبع قدرت لايزال الهي نمي گريزد و "انس" با خدا را در "ذكر" با خدا مي يابد.

    در خانه اي كه با والدين به مناجات شبانه بر مي خيزند و اهل خانه همگي معتقد و مقيد به آداب ديني هستند چگونه ممكن است فرزندشان گريزان و روي گردان از خدا باشد؟

    جابر بن عبدالله انصاري از رسول خدا سوال كرد: يا رسول الله! دانستيم كه چگونه خود را از آتش جهنم نگه داريم؟ با انجام واجبات و پرهيز از محرمات! اما ندانستيم كه فرزندان و خانواده خود را چگونه از آتش جهنم حفظ كنيم؟ آن حضرت در پاسخ فرمودند:

    -1 اعملو الخير: خود عامل عمل خير باشيد.

    -2 واذكرواهم بالله: ياد خدا را در دل هايشان زنده كنيد.

    -3 و امروا هم بالمعروف: (اين گونه نباشيد كه آنها را رها كنيد، بلكه با رفق و مدارا و ملايمت) آنها را به معروف هدايت و راهنمايي كنيد.

    -4 و انهيهم عن المنكر: (آنها را در ميان امواج متلاطم دنيا رها نكنيد بلكه) از آنچه او به فساد و تباهي مي كشد منع و بازداريد.

    وقتي فرزند براساس محبت خود به نماز ايستاد، آن وقت است كه نمازش معنا پيدا مي كند چون كه نماز بدون محبت، اگر در طريق وصول به معنا نباشد، سودبخش نيست.

    وقتي فرزند توجه لازم را داشت، آرام، آرام به اين كار انس مي گيرد. لطف خدا را در نماز در مي يابد و پرده غفلت براي او كنار مي رود.

    امام سجاد(ع) مي فرمايد: وظيفه پدر و مادر اين است كه فرزندان را دلالت به خدا كنند (توجه به خدا) كه اعم از نماز خواندن است . اينكه از همان سه سالگي امر به سجده كردن فرزند نمايد و سپس كلمه "لاالله الاالله" را به او بياموزد و باملايمت و آرامي او را در سن هفت سالگي آموزش نماز دهند تا او در 9 سالگي بتواند با وضو نماز بخواند.

    3. پاسخ به كنجكاوي هاي كودك به عنوان يك فرصت

    كنجكاوي كودك يك ويژگي طبيعي اوست كه پاسخ آن ضمن ايجاد آرامش روحي و رواني كودك، فرصت مناسب در اختيار والدين قرار مي دهد تا بتوانند رفتارهاي مناسب و مطلوب در او به وجود آورند براين اساس وقتي كه فرزندان از مادر در مورد مسائل اعتقادي و نماز مي پرسند فرصت مناسب براي ما به وجود آورده اند تا بتوانيم با پاسخ هاي مناسب و يا طرح سوالات موثر در او اثر تربيتي بگذاريم.

    به عنوان مثال وقتي كه فرزندي از پدر يا مادر خود سوال مي كند:

    - اين ميوه چقدر شيرين و خوشمزه است، از كجا آمده و يا درست شده است؟

    - اين ماهي چگونه در آب زندگي مي كند و نمي ميرد؟

    - اين آ سمان و ستاره هاي زيبا را چه كسي آفريده است؟

    و هزاران سوال ديگر، به همين شكل كه همه ناشي از حس كنجكاوي كودك است. از طريق همين سوال ها با همان زبان كودكانه كه مناسب دريافت اوست مي توان او را به سازنده و خالق رهنمون كرد. به او در مقابل همه اين داده ها و نعمت ها آموخت كه چگونه بايد تشكر و قدرداني كرد و به نماز به عنوان يكي از شيوه هاي تشكر كردن اشاره نمود.

    4. حضور در مجامع و محافل نماز

    مشاهدات انسان يكي از عوامل موثر در تربيت انسان است. قرآن در آيات متعدد انسان ها را به "ديدن" و "فكر كردن" دعوت مي كند. بين "ديدن" و "باور كردن" رابطه مستقيم وجود دارد. بايد كاري كنيم كه فرزند ما با صحنه هاي گوناگون اقامه نماز و آماده شدن براي اقامه نماز مواجه شود. شركت در نمازهاي جماعت مسجد محله، شركت در نماز جمعه و موارد مشابه به آن مي تواند در تقويت روحيه نمازگزاردن فرزندان ما موثر باشد.

    5. ايجاد ارتباط بين زيبايي و نماز

    انسان يك موجود زيبا دوست است و به دنبال زيبايي ها مي رود و اين ويژگي را خداوند در وجود آدمي قرار داده است بخصوص كودك و نوجوان كه بيش از بزرگسالان زيبايي ها را مي بيند و دوست دارد. با ترتيب دادن يك سجاده زيبا و چادر نمازي قشنگ براي دختران، جانماز و لباس زيبا براي پسران مي توان رغبت آنها به نماز خواندن و حضور در جمع نمازگزاران را فزوني بخشد. هرقدر والدين بتوانند زيبايي ها را با نماز خواندن پيوند بزنند، به همان اندازه موفق تر خواهند بود. باتوجه به نكات و راهكارهاي فوق در مي يابيم كه هر اندازه برنامه هاي مربيان با نيازها و علايق و رغبت هاي افراد (متربي) تناسب و هماهنگي داشته باشد، رفتار و نگرش مثبت به آن برنامه ها در افراد افزايش مي يابد و هر اندازه اين اعمال و روش ها با رغبت و علاقه متربي فاصله داشته باشد و يا در تعارض باشد، نه تنها جاذبه ايجاد نكرده بلكه باعث بي علاقگي، بي رغبتي و گاه تنفر و بيزاري در آنان مي شود. در هر حال هنر مربياني كه مي خواهند نياز دروني افراد را به پرستش خدا شكوفا و هدايت كنند اين است كه زيباترين شكل و شيواترين آموزش ها بايد با رغبت هاي فراگيران همخواني داشته باشد تا آموزش ها "نهادينه" گردد.

    پي نوشت ها:

    -1 و من اعرض عن ذكري و ان له معيشه ضنكا، سوره طه، آيه .125

    2 و -3 نماز در سيماي خانواده، جمعي از نويسندگان.

    -4 خانواده و تربيت ديني، حسن ملكي.

    -5 خانواده از منظر ارزش هاي اسلامي، غلامعلي افروز.

    -6 زندگي در پرتو ارزش ها، حسن ملكي.

    -7 خانواده و نماز، جمعي از نويسندگان.

     منصوره رحماندوست

 روزنامه رسالت، شماره 6348 به تاريخ 3/11/86، صفحه 7 (خانواده )

عناوین موضوعات
  صفحه اولاخبارمعرفی مركزبانك نماز اثارواسرار نمازآداب نمازروايات نمازآيات نمازنماز اولیاء وابرارمناسبتهانماز و خانوادهشیوه‌های دعوتسایت های اسلامیپرسش وپاسخ نمازكتابشناسي نمازداستان هاي نماز اخبار مركزاحكام نمازاشعار نمازمسجدرادیو اینترنتی آموزش نمازسایت جدید مركز تخصی نمازگالريدفتر ميهمانانتماس با ماجستجومدیریت
بانك نماز
» كتاب شناسي نماز
» نرم افزار
» مقالات
كتابشناسي نماز
» كتاب شناسي نماز
» كتابشناسی نماز2
» متن كامل تفسير نور به صورت PDF
» حضور قلب در نماز
داستان هاي نماز
» داستان هاي از نماز
» داستان هاي زيبا در باره نماز
» داستانهاى شيرين از نماز شب
» شیرین‌ترین نمازی كه خواندم این است
احكام نماز
» احكام وضو
» احكام تيمّم
» احكام نماز ميّت
» دستور نماز عيد فطر و قربان
اشعار نماز
» وضو
» شعر افعال نماز
» بشتابید -بشتابید ثبت نام شروع شد
» شعر تیمم
رادیو اینترنتی
» رادیو شیعه
» رادیو معارف
» رادیوقران
قسمت اداری
نام کاربري :
رمز عبور :
رمز عبور خود را فراموش کرده ايد؟

خبرنامه
  
اشتراک قطع اشتراک
 RSS